Blogi edukacyjne

a)Niemcy-wzrost potencjału ekonomicznego poprzez aneksje i eksploatacje krajów podbitych,doktryna wielkoobszarowej gospodarki=Niemcy centrum przemysłowym Europy-reszta dostarcza surowców(jak kraje neutralne),siły roboczej i żywności.Po Stalingradzie „wojna totalna”,drastyczne ograniczenie produkcji cywilnej,przymus,pracy robotników,metody pracy przymusowej w fabrykach i rolnictwie-zatrudnianie siły roboczej,od poł ‘44 deorganizacja przemysłu,załamanie produkcji,brak surowców,naloty aliantów.Gospodarka niemiecka nie wytrzymała walki na kilka frontów i trzykrotnej przewagi aliantów,niewykorzystanie na początku wojny obcej siły roboczej i obcego potencjału militarnego(mniejszości w ZSRR),klęska blitzkiregu.Nie wytrzymanie demograficzne frontu wschodniego(pod koniec ‘43 było tam 2:1 jeśli chodzi o liczbę żołnierzy,Rosjanie bez trudu odbudowywali tracone dywizje).
b)ZSRR-utrata znacznej części terytorium,ewakuacja zakładów przemysłowych(za Ural),’41-Państwowy Komitet Obrony kierowany przez Stalina,zarządzający całym państwem(wszystko podporządkowane obronie),’41-pakt o nieagresji z Japonią-jeden front, maksymalna produkcja środków przypada na lata ‘43-’44 – przewyższenie produkcji niemieckiej(znakomite czołgi-T-34,samoloty-Jaki i katiusze).Aktywizacja bazy surowcowej na Syberii,praca w łagrach i więźniów niemieckich,pomoc w ramach Lend-lease Act,priorytet wyżywienia armii-system kartkowy dla ludności cywilnej(wojenna aprowizacja),wojenne zarządzanie siłą roboczą.Główny ciężar wojny spoczywał na ZSRR-olbrzymi wysiłek społeczeństwa wymuszony został przez państwo totalitarne
c)USA-III ‘41-Lend-lease Act,dostawy broni,żywności,surowców,sprzętu inwestycyjnego państwom koalicji antyhitlerowskiej,olbrzymi potencjał ekonomiczny przestawiono na potrzeby wojny-szybka budowa silnej armii i floty,likwidacja bezrobocia-rozwój gospodarczy Stanów,’42-większa produkcja niż wszystkie państwa Osi razem wzięte,rozwój rolnictwa-brak reglamentacji, jedynie ograniczenie produkcji towarów luksusowych.Sięgnięcie do rezerw siły roboczej(młodociani,emeryci,kobiety, robotnicy z krajów neutralnych).
d)Wlk. Brytania-nieprzygotowana w okresie „dziwnej wojny”,strata sprzętu pod Dunkierką.Od V ‘40 Churchill tworzy program przyspieszonej militaryzacji gospodarki;wygranie bitwy o Anglię i Atlantyk – dzięki intensywnej produkcji i osiągnięciom techniczym,a także metodą walki(konwoje),intensywny rozwój rolnictwa,mobilizacja siły roboczej;gorsza sytuacja w handlu zagranicznym-dług państwowy(uzależnienie się od USA, Kanady i Australii – jednocześnie ruchy narodowo-wyzwoleńcze w koloniach(Indie)

Kryzys rekonwersji:Anglia-recesja i bezrobocie,dłużnikiem z wierzyciela;Francja-najbardziej zadłużona,zniszczenia północnej części kraju odzyskała Alzację i Lotaryngię;Kryzys we Włoszech dojście faszystów do władzy(‘22);Niemcy-utrata części terytorium, świadczenia rzeczowe(oddanie części floty),reparacje,okupacja zagłębia Ruhry(I ‘23 za niepłacenie),demilitarycja Nadrenii,redukcja armii,strata wszystkich kolonii,umiędzynarodowienie dróg wodnych;USA-wzrost produkcji,rozwój stoczni,dodatni bilans w handlu zagranicznym,wierzyciel państw europejskich,wpływy na Pacyfiku i Dalekim Wschodzie;Japonia-rozwój gospodarki,umocnienie się w Chinach; „białe dominia” Wlk.Brytanii(Kanada,Austalia i Nowa Zelandia)-rozwój rolnictwa(Europa kupuje żywność) i początki inwestowania w przemysł,podobnie Indie i Ameryka południowa.Europa środkowa i południowa-parcelacja ziemi obszarników,przyspieszenie budowy kapitalizmu w rolnictwie,korzystnie w krajach z mniejszościami i własnością cudzoziemców (Czechosłowacja,Rumunia,rep. nadbałtyckie),mniej korzystnie gdzie indziej(Polska-’25,Finlandia)
Inflacja w Europie-odejście od pieniądza złotego na rzecz papierowego,dodatkowa emisja(inflacja)-Niemcy,Austria,Węgry,Polska i rep.bałtyckie,niekorzystne dla posiadaczy drobnych oszczędności i pracowników najemnych,korzystne dla państwa-pozbycie się długu wewnętrznego(zwrot w walucie zdeprecjonowanej) i dla eksporterów(premia inflacyjna).Anglia przywraca przedwojenną wartość funta szterlinga,Francja i Włochy uciekają się do dewaluacji.Reformy walutowe w Austrii(‘23 Bank Narodowy zamiast zdewaluowanych koron-szylingii;’22-zakaz anschlusu na 20 lat,pożyczka od Ligi Narodów).W Niemczech hiperinflacja-korzystne dla przemysłu i rolnictwa(pozbycie się długów),spadek płacy realnej-niepokoje społeczne.Hjalmar Schacht(prezes Banku Rzeszy i komisarz walutowy)-’23 „marka rentowa”=1mln papierowych.’24-przywrócono parytet złota i określono rozmiary emisji-zahamowanie inflacji

a)przyczyny – głównie ekonomiczne sprzeczności mocarstw kolonialnych(w Afryce i Azji),antagonizmy o granice(Niemcy i Francja,Austria i Serbia,Niemcy i Rosja),nacjonalizm i zbrojenia („zbrojny pokój”),zamach w Sarajewie – pretekst(1882-trójprzymierze,1904-Ententa – znacznie wcześniej dążono ku wojnie np.kryzysu marokańskie i wojny bałkańskie)
b)przebieg a gospodarka-wojna pozycyjna wymagała dużego zaangażowania gospodarki(długotrwały charakter)-wojna materiałowa,mobilizacja na dużą skalę=wolny wzrost,zatrudnienie kobiet;nie udał się niemiecki plan(blitzkrieg)
-wojna maszynowa-czołgi(‘16),samoloty,działa,gazy bojowe,łodzie podwodne,lotniskowce,balony
-blokada morska państw centralnych(nieprzełamana w V 1916 – bitwa jutlandzka),zajęcie niemal całych kolonii niemieckich przez Anglików,Francuzów i Japończyków,przyłączanie się do Ententy Włoch(‘15),Rumunii(‘16),USA(‘17),Chiny i państw amerykańskich(‘17-’18),wielki zasięg działań,olbrzymie zaangażowanie środków przemysłowych i ludzkich
-konwersja gospodarki na potrzeby wojenne(pierwsze Niemcy od Hindenburga)-mobilizacja gospodarki,priorytetowy przemysł zbrojeniowy,przymus pracy,trudności w rolnictwie,militaryzacja przemysłu,rekwizycje,państwowa kontrola zatrudnienia,cen i płac,zakaz strajków,system kartkowy,brak materiałów,nastroje pacyfistyczne i rewolucyjne wśród robotników,olbrzymie straty w wyniku działań wojennych(ludnościowe-front+choroby,materialne-rolnictwo,pśrednie-rabunkowa eksploatacja lasów i węgla,żegluga sparaliżowana przez U-booty niemieckie-nieograniczona wojna podwodna od 1917)
-z punktu widzenia gospodarczego państwa centralna były przegrane od początku(2:1,Ententa 51% produkcji światowej i 57 mld$;centralne-19% i 24 mld$)
c)skutki-system wersalski(obarczenie Niemiec winą),Liga Narodów, reparacje obciążające Niemcy-okupacja zagłębia Ruhry
-zmiany terytorialne(Republika Weimarska-strata kolonii,rozpad Austro-Węgier,nowe państwa-Polska,państwa bałtyckie,Finlandia,Węgry,Czechy,SHS-od 1929 Jugosławia,Irlandia od 1921),rewolucja w Rosji(‘17),próby na Węgrzech(Bela Kun na 4 miesiące stworzył republikę rad),rewolucje republikańskie w Austrii,Finlandii i Turcji(Kemal Pasza-Ataturk),wzrost potęgi USA(z dłużnika wierzycielem państw europejskich,niezniszczone wojną i nie przestawiły gospodarki), korzyści dla państw neutralnych (Szwajcaria,Szwecja,Holandia,Hiszpania),kryzys rekonwersji(Mussolini u władzy).

a)Niemcy-zjednoczenie polityczne(1871),przyłączenie Alzacji i Lotaryngii,olbrzymia kontrybucja od Francji(kapitał inwestycyjny), grynderka(ruch zakładania spółek),chłonny rynek zbytu na wsi,przyrost naturalny,protekcjonizm celny,zamówienia zbrojeniowe, badania naukowe – rozwój techniki,rozwój floty,bankowości i ubezpieczeń;nieduża emigracja do USA.Sprawna administracja, stawianie na jakość,tradycyjna,ale stwarzająca szanse oświata
-po 1873 niezwykły rozwój;przemysły nowoczesne elektrotechniczny i chemiczny także rolno-spożywczy i włókienniczy. Monopolizacja(Reńsko-Westfalska wspólnota węgla i stali,AEG,IG Farben).1913r. – wyprzedzenie Wlk.Brytanii(II miejsce w świecie po USA).Rolnictwo opierało się na wielkiej własności rodzin junkierskich,wydajne i dobrze zaopatrzone technicznie.
b)USA-wielkie bogactwa naturalne(węgiel,ropa,rudy),imigranci z Europy i Azji.1894-pierwsze miejsce na świecie w produkcji przemysłowej.Postęp techniczny i zastosowanie naukowej organizacji pracy – rozwój wszystkich gałęzi przemysłu.Rozwój monopoli (1870-Standart Oil Trust(potem Company) Johna D. Rockefellera,J.P.Morgan United Steel Corporation,International Harvester Company,1903-Ford Motor Company – Henrego Ford).1890-Sherman Act prawo antytrustowe omijane przez tworzenie holdingów.
Rolnictwo-Południe bawełna i tytoń(obudowa po wojnie),Zachód -pszenica,kukurydza,bydło.I potęga gospodarcza świata.
c)Japonia od 1638 izolacja,polityka „zamkniętych drzwi” (z wyj. Holendrów w Nagasaki) szogunów z dynastii Tokugawa
1854-Matthew Perry przypływa do Japonii(z eskadrą okrętów wojennych) – USA nawiązuje kontakty z Japonią.
1867-obalenie szoguna,rządy cesarza Mutsuhito – epoka oświecenia(meidżi)
Lata 70’ – reforma administracji,oświaty i armii (w duchu pruskim)
Zlikwidowano system feudalny(bunty samurajów) – reforma rolna na wzór zachodnii;1889-konsytucja Wielkiego Cesarstwa Japonii(władza absolutna cesarza z pozorami demokracji parlamentarnej)
Rozwój floty,przemysłu lekkiego(sukienniczy,bawełniany,jedwabniczy),ciężkiego (surowce z Chin i Korei)-początkowo duża rola państwa.Wyzysk siły roboczej(kontrola urodzeń w celu zapewnienia jej dopływu),monopolizacja(zaibatsu)-Mitsui,Mitsubishi,Sumitomo.Tempem wzrostu przewyższa wiele krajów europejskich.

a)Wielka Brytania-zahamowanie rozwoju ,utrata przodownictwa w gospodarce światowej,technologie zaczęły być przestarzałe
Kryzys 1873r. zamienił się w wielką depresję(1874-1894)-kryzys spowodowany napływem taniej żywności.Import surowców i żywności z kolonii;ożywienie gospodarcze na przełomie wieków-monopolizacja,eksport do Imperium,Indii,Europy Wschodniej, Ameryki Południowej;rozbudowa floty;konkurencja niemiecka( „słynne” Made in Germany) i amerykańska.Wysoki udział w handlu międzynarodowym
b)Francja-utrata Alzacji i Lotaryngii na rzecz Prus(1870),olbrzymia kontrybucja,wojna domowa-Komuna Paryska(1871)-stagnacja gospodarcza Francji,brak węgla,niski przyrost naturalny-brak dynamicznego rynku wewnętrznego.Monopolizacja jedynie w hutnictwie,protekcjonizm zmniejsza udziały w handlu międzynarodowym.Większy eksport kapitału(zwłaszcza do Rosji) niż inwestycje wewnętrzne.
c)Rosja-odwilż posewastopolska po wojnie krymskiej(1853-1856)-konieczność reform(powolne);1861-uwłaszczenie chłopów stwarza przesłanki do kapitalistycznego rozwoju,od ok. 1880 faza industrializacji z dużym zaangażowaniem kapitałów państwowych, protekcjonizm celny.Zagłebia:donieckie(węgiel kamienny),Krzywy Róg(rudy żelaza),petersburskie(włókienniczy i maszynowy), kaukaski(ropa naftowa).Szybkie procesy monopolizacyjne,coraz większe uzależnienie od krajów zachodnich(Anglicy-nafta,Francuzi-kolej,Niemcy i Belgowie-górnictwo i hutnictwo).Współistnienie kapitalizmu w przemyśle z pozostałościami w rolnictwie.Duża dynamika wzrostu,ale i tak mała w porównaniu do Europy Zachodniej.

Cechy:-odchodzenie od zasad liberalnych na rzecz monopolizacji
-zwiększający się dystans między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się
-wzrost znaczenia kapitału finansowego i jego eksportu
-umacnianie się nacjonalizmu i imperializmu w polityce zagranicznej mocarstw-nowy kolonializm
Imperializm(wg Hobson)-budowanie władztwa kolonialnego poprzez konflikty zbrojne;agresywna polityka zagraniczna
Imperializm(wg Lenina)-najwyższa i ostatnia faza kapitalizmu
Kryzysy zwłaszcza ten z 1873 przyczyniły się do monopolizacji:
-kartele(z tej samej branży ustalają ceny)
-syndykat(j.w.  + wspólne biuro sprzedaży towarów)
-trust(zrzeszenie,rezygnacja z samodzielności na rzecz wspólnego zarządu)
-koncern(jeden właściciel odrębnych przedsiębiorstw:-z tej samej branży(koncentracja pozioma) lub z uzupełniających się gałęzi(koncentracja pionowa)
Pozytywne cechy:-racjonalizacja produkcji,produkcja masowa,normalizacja
Negatywne cechy:-podbijanie cen,obniżanie jakości
Porozumienia międzynarodowe między monopolistami(monopole międzynarodowe) np. AEG i General Electric w 1907
Kapitał pożyczkowy(banki) + kapitał przemysłowy=kapitał finansowy(jeden)-oligarchia finansowa(grupa potentatów finansowych zajmująca kierownicze role.Oddzielenie własności od zarządzanie(wzrost jego roli)-fachowcy ekonomiści,inżynierowie,technicy-rozwój wyższych uczelni.
Eksport kapitału:-nieopłacalność lokowania w krajach rozwiniętych kapitału doprowadza do jego eksportu,najczęsciej kredytów które wracają w postaci dywidend lub procentów,niekiedy łączył się z podporządkowaniem militarnym i politycznym.Eksporterzy:Wlk.Brytania(do USA i kolonii),Niemcy(Bałkany i Ameryka Południowa), Francja(kolonie i Europa wschodnia-Rosja),USA(Kanada i Ameryka Łacińska),Japonia(do Chin i Korei)

a)podstawy-prywatna własność środków produkcji
-wolność osobista i równość jednostek wobec prawa
-siła robocza staje się towarem;nierówność majątkowa-nierówność polityczna(cenzus majątkowy)
-celem zysk,sposób-wolna konkurencja
-spółki akcyjne,giełdy,kursy,akcjonariusze(dywidendy)-koncentracja rozproszonego kapitału
b)kryzysy nadprodukcji-cyklicznie co 10-12 lat
-1825-Anglia(po okresie napoleońskim i wyzwoleniu się Ameryki Południowej)
-1836-Anglia i USA,1846-47-Europa zachodnia i środkowa(przeinwestowanie przy budowie kolei)
-wszystkie kraje 1857,1866
-liberałowie-wolna konkurencja najlepszym regulatorem,przeciwnicy-straty kapitału,bezrobocie i nędza robotników
c)sytuacja robotników-minimum egzystencji 12-14h pracy,praca kobiet i dzieci(wykorzystanie maszyn do maksimum)
Ustawodawstwo pracy:-1833-państwowe inspekcje fabryczne w Anglii(zakaz pracy dzieci w włokiennictwie)
-1842-j.w. także w kopalniach
-1847-USA-10h pracy w niektórych stanach
-1874-Anglia-ruch przeciwko wyzyskowi-socjaliści
Socjaliści i związkowcy:-utopijni Robert Owen,Charles Fourier,Henri Saint-Simon
-1848 „Manifest komunistyczny” Marksa i Engelsa
-związki zawodowe(płace,warunki,opieka socjalna)-Anglia-1824,1864-Francja(1884-ustawowo),1890-Niemcy

-rozwój przemysłu na północy,izolacjonizm(od 1823r. – doktryna Monroe’a,polityka protekcjonizmu(raczej)
-powiększenie terytorium(1803-Luizjana,1819-zakup Florydy od Hiszpanii,Teksas-1844,po wojnie z Meksykiem(1845-46) Nowy Meksyk i Kalifornię,1846-Oregon po wytyczeniu granic z Kanadą,1867-zakup Alaski)
-wysoki przyrost naturalny,imigracja,wypieranie Indian,rozwój komunikacji(kolej,drogi bite,żegluga parowa)
-antagonizmy między Północą i Południem:
-Północ-kapitalizm,przemysł,robotnicy;Południe-rolinctwo,niewolnictwo,feudalizm + czuje się pokrzywdzone w budżecie
-ekonomiczne,różne systemy społeczno-gospodarcze(patrz wyżej),Południe dąży do secesji
-różnice w rozwoju gospodarczym,Południe czuje się pokrzywdzone(Północ-protekcjonizm,Południe-liberalizm)
-polityczne(Północ-republikanie patrzący na Kanadę;Południe-demokraci patrzący na Amerykę Łacińską)
-propaganda abolicjonistów(John Brown),Północ zainteresowana siłą roboczą
-druga rewolucja amerykańska=wojna secesyjna(1861-1865) próby pokojowego rozwiązania nie przyniosły rezultatu,wybór Abrahama Lincolna na prezydenta(1860)-secesja Południa;początkowo Konfederacja wygrywa,ale z ekonomicznego punktu widzenia nie ma szans(3:1 w ludności włączając niewolników i produkcji),Północ ma prawie cały przemysł i flotę.
-1863r.-punkt zwrotny w wojnie(zniesienie niewolnictwa,akt o domostwach,U.Grant-głównodowodzącym na Północy)
Skutki i znaczenie:-dewastacja Południa,taktyka spalonej ziemi Shermana,600tys. zabitych,4mln$-koszty
-rozwój armii USA,zmiany w transporcie(kolej rządzi),rozwój przemysłu,powstanie wielkich przedsiębiorstw,zniesienie niewolnictwa,kolonizacja Dzikiego Zachodu,urbanizacja w okresie rekonstrukcji,napływ emigrantów z Europy południowej i wschodniej po wojnie